Тәрбиешілер: Беспаева П.Б.

Алшоразова Ж.

Мектепке дейінгі кезең – баланың тұлға ретінде қалыптасуының маңызды кезеңі. Бұл уақытта бала қоршаған ортаны танып, алғашқы білім мен дағдыларды меңгереді. Сондықтан мектеп жасына дейінгі балалардың нені білуі және қандай дағдыларды игеруі керектігі маңызды мәселе болып табылады.

 Мектепке дейінгі балалар бірнеше негізгі бағыт бойынша білім мен дағдыларды меңгеруі тиіс.

Біріншіден, танымдық дағдылар. Балалар түстерді (қызыл, көк, жасыл), пішіндерді (дөңгелек, шаршы, үшбұрыш), сандарды (1-ден 10-ға дейін) білуі керек. Сонымен қатар қарапайым санау, салыстыру (үлкен-кіші, ұзын-қысқа) дағдыларын меңгеруі маңызды.

Екіншіден, сөйлеу және тіл дамыту. Бала өз ойын толық жеткізе алуы тиіс. Ол қарапайым сөйлемдер құрастырып, сұрақтарға жауап бере алуы керек. Жаңа сөздерді үйреніп, тақпақтар мен өлеңдерді жатқа айту да маңызды.

Үшіншіден, әлеуметтік дағдылар. Балалар үлкендермен және құрдастарымен дұрыс қарым-қатынас жасай білуі қажет. Олар сәлемдесу, рахмет айту, кезек күту, ойыншықпен бөлісу сияқты қарапайым әдеп ережелерін білуі тиіс.

Төртіншіден, өзін-өзі күту дағдылары. Бала киіну, тамақтану, қол жуу, тістерін тазалау сияқты күнделікті әрекеттерді өз бетінше орындауды үйренуі керек.

Бесіншіден, қимыл-қозғалыс дағдылары. Балалар жүгіру, секіру, доп лақтыру, тепе-теңдікті сақтау сияқты негізгі қозғалыс түрлерін меңгеруі тиіс. Бұл олардың денсаулығын нығайтады.

Алтыншыдан, шығармашылық қабілеттер. Сурет салу, мүсіндеу, ән айту, би билеу арқылы

 Қорыта айтқанда, мектеп жасына дейінгі балалар жан-жақты дамуы үшін әртүрлі білім мен дағдыларды меңгеруі қажет. Бұл олардың болашақта мектепке дайын болып баруына және өмірде өз орнын табуына көмектеседі. Сондықтан ата-аналар мен тәрбиешілер балалардың дамуына ерекше көңіл бөлуі тиіс.

Психолог: Алякбар Д.Б.

Мектепке дейінгі кезең – баланың дамуы үшін ең маңызды уақыттың бірі. Осы жаста балалар ойын арқылы әлемді таниды, ойлау қабілеті, сөйлеуі және қимыл-қозғалысы дамиды. Сондықтан үй жағдайында дұрыс ұйымдастырылған ойындар баланың жан-жақты дамуына үлкен әсер етеді.

 Мектепке дейінгі балаларға арналған ойындарды бірнеше түрге бөлуге болады.

Біріншіден, дамытушы ойындар. Бұл ойындар арқылы бала түстерді, пішіндерді, сандарды ажыратуды үйренеді.
 Мысалы: “Түсті тап” (балаға түсті айтып, сол түсті затты табу), “Пішінді орналастыр” (дөңгелек, шаршыны орнына қою), кубиктерден үй құрастыру, пазл жинау.

Екіншіден, сөйлеуді дамыту ойындары. Бұл ойындар баланың сөздік қорын байытады.
 Мысалы: “Бұл не?” (заттың атын айту), “Кім қалай дыбыстайды?” (жануарлардың дауысын салу), “Сөзді жалғастыр” ойыны.

Үшіншіден, қимылды ойындар. Баланың денсаулығын нығайтып, ептілігін арттырады.
 Мысалы: “Қатып қал!” (музыка тоқтағанда қозғалмай қалу), “Қуып жет”, доппен ойнау, кедергілерден өту ойыны.

Төртіншіден, рөлдік ойындар. Бұл ойындар арқылы балалар ересектердің іс-әрекетін қайталайды.
 Мысалы: “Дәрігер мен науқас”, “Дүкен”, “Отбасы”, қуыршақтармен ойнау.

Бесіншіден, музыкалық ойындар. Бұл ойындар баланың есту қабілетін және шығармашылығын дамытады.
 Мысалы: ән айту, би билеу, “Қимылды қайтала” ойыны (музыкаға сай қозғалу), қол шапалақтап ырғақ ұстау.

 Қорыта айтқанда, ойын – мектепке дейінгі баланың негізгі іс-әрекеті. Үйде ұйымдастырылған әртүрлі ойындар баланың ақыл-ойын, тілін, қимылын және шығармашылығын дамытады. Сондықтан ата-аналар балалармен жиі ойнап, олардың дамуына көңіл бөлуі қажет.

Психолог: Д.Алякбар

Балалар агрессиясы мәселесі өте өткір. Бүгін біз агрессияның қоғамда ғана емес, сонымен қатар теледидар экранынан, компьютерлердің дисплейлерінен агрессия мен зорлық-зомбылықты насихаттауды қадағалаймыз.

        Агрессияның пайда болу жасы айқын болды. Ол тек ересектер мен жасөспірімдер ғана емес. Дәреже: оқушылардың ғылыми қоғамы

        Әр сыныпта үнемі сыныптастарына шабуыл жасап, оларды қорлайтын, ұратын, төбелесетін күлкілі балалар бар. Бұл агрессивті бала, бірақ мұндай мінез-құлықтың себебі тек өздерінде ғана емес. Өйткені агрессия-бұл ересектердің қатігездігі мен қатыссыздығынан туындайтын баланың ішкі мәселелерінің көрінісі.

        Егер балалардың жағымсыз эмоциялары мен сезімдерінің пайда болу себептерін талдап қарасақ, олар бірінші кезекте отбасымен байланысты.

        Ата – аналардың үнемі ұрыс-керістері, күнделікті қарым-қатынастың дөрекілігі, кемсіту, бір-біріне үнемі нашар көру және бұл-күнделікті агрессия мектебі, онда бала шеберлік сабақтары қалыптасады және алады.

         Балаларда агрессивті мінез-құлыққа итермелейтін себептер өте шынайы топыраққа ие. Осы себептерді ата-аналар білуі осы агрессияның көріністерін жеңе алу үшін өте маңызды.

         Ең көп таралған" отбасылық " себептер:

Ата-аналардың балаларды қабылдамауы. Агрессивтіліктің бұл себебі балаларға ғана тән емес. Статистика агрессивтілік ұстамасы қалмаған балаларда жиі байқалатынын растайды.  Ата-аналар балаға оны күтпегенін және қалағанын айтпайды, бірақ ол мұны олардың әрекеттері, интонациясы бойынша сезінеді. Мұндай балалар барлық жолмен олардың өмір сүруге құқығы бар екенін дәлелдеуге тырысады, олар жақсы және ата-ана махаббатына ие болуға тырысады.

       Ата-аналар тарапынан немқұрайлылық немесе дұшпандық. Егер ата-анасы немқұрайлы, кейде тіпті оларға қатысты дұшпандық болса, балалар өте қиын.

Отбасындағы эмоциялық байланыстардың немқұрайлылығы. Баланың жоғары агрессивтілігі баланың ата-аналары мен ата-аналар арасындағы жағымды эмоционалдық байланыстардың бұзылуының салдары болып табылады. Егер ата-аналар арасында жанжал жиі болса, онда мұндай отбасында бала үшін эмоционалды-психологиялық ахуал нағыз сынаққа айналады. Әсіресе, ата-аналар оны бір-бірімен дауласқан дәлел ретінде қолданса, жағдай қауіпті болады. Бала үнемі шиеленісте тұрып, оған жақын адамдар арасындағы қақтығыстардан зардап шегеді немесе жан-тәнімен күреседі, немесе бүкіл әлем оған бірдеңе керек деп ойлайтын керемет манипулятор өседі.

Баланың жеке тұлғасын құрметтемеу. Баланың атына әдепсіз және әдепсіз сын, қорлайтын және кемсітетін ескертулер оның өзіне және өз күшіне сенімсіздігін тудырады, терең және күрделі кешендер туғызады және ашық қырлықты тудыруы мүмкін.

       Ата-аналар тарапынан артық немесе жеткіліксіз назар. Егер балаға шамадан тыс көңіл бөлінсе, ата-аналар оның әрбір қалауын болжауға ұмтылады, онда ол таңқаларлық және күрделі болып өседі. Егер оның кезекті капризі орындалмаса, онда жауап ретінде агрессияның өршуі алынады.

       Агрессияның себебі ата-аналар тарапынан көңіл бөлінбеуі, олардың жұмыспен қамтылуы болып табылады: "жақсы есеп берсін, байқамағандағыдан бас тартсын".

Егер біз балалардың қайғысына, олардың жан күйзелісіне назар аудармасақ, онда балада үлкендер оны түсінбей, көмектесе алмайды және оны жалғыздық, қорғансыздық және дәрменсіздік сезімдерін қамти алмайды. Нәтижесінде жеткіліксіз агрессиялық реакциялар пайда болады.

        Шамадан тыс бақылау немесе оның толық болмауы. Баланың мінез-құлқын шамадан тыс бақылау (гиперопека) оның толық болмауы сияқты (гипоопека) бала үшін өте зиянды. Егер билікті ата-аналар өз балаларын басқаруға, олардың еркін басуға тырысса, онда бұл олардың тежелу, қорқыныш сезімін тудырады. Бұл жағдайда бала агрессивті мінез-құлықпен заттардың қазіргі жағдайына, бағыну жағдайына, тұрақты тыйым салуларға қарсы наразылық білдіреді.

       Кінә сезімі. Жоғары агрессивтілік ар-ожданының шиеленіскен сезімімен балалар көрсете алады, өйткені олар ренжіген адамдарға қатысты кінә мен ұят сезімін сезінеді.

       Нашар көңіл-күй, шаршау. Жиі балалар өзін агрессивті, егер ұйықтамаса, өзін нашар сезінсе немесе біреуді немесе бірдеңеге ренжітсе.

       Балалардың жоғары агрессивтілігі шу, діріл, тығыз және ауа температурасы сияқты факторларды тудырады. 

       Жоғары агрессивтілік биологиялық, жыныстық, психологиялық және әлеуметтік себептерге байланысты болуы мүмкін.

       Балалар губка сияқты "отбасылық талаптарды"өзіне сіңіреді. Сондықтан да балалардың нәсілдік жорамалдар мен бей-жайдан туындаған агрессивті мінез-құлқының фактісін қатты алаңдатады.

       Шын мәнінде, балалардың агрессивті мінез-құлқының ең басты себебі баланың эмоционалдық әлеміне бей-жай қарамау болып табылады. Сондықтан да олар бүкіл әлемге, ата-аналар мен өз-өздеріне көшуде.

        Баланың ата-аналарымен қарым-қатынасы өте маңызды. Мамандар агрессивті мінез – құлық-балаға көмек көрсету туралы ерекше айқайлас, оның ішкі әлеміне назар аудару туралы өтініш деп санайды. Оларды жабыстырып, ол осылайша өзінің психологиялық өмір сүру үшін күреседі.

Баланың агрессивтілігі, егер:

* бала ұрады

* балаға мазасызданады

* балаға жамандық әзіл

* бала қызметсіз ұят сезімін сезінеді

* ата-аналар біле тұра

* ата-аналар ішеді 

* ата-аналар баланы екі есе моральмен тәрбиелейді

* ата-аналар өз баласына талап етілмейді

* ата-аналар өз балаларын бірдей сүйе алмайды

* ата-аналар балаға сенбейді

* ата-аналар баланы бір-біріне қарсы баптайды

* үйге кіру баланың достары үшін жабық

* ата-аналар балаға қатысты ұсақ қамқорлық пен қамқорлық көрсетеді

* ата-аналар өз өмір сүреді және бұл өмірде олардың баласына орын жоқ

* бала оны ұнатпайтынын сезінеді.

БАЛАЛАР АГРЕССИВТІЛІГІНІҢ АЛДЫН АЛУ БОЙЫНША АТА-АНАЛАРҒА АРНАЛҒАН ЖАДЫНАМА

1. Отбасында ашықтық пен сенім атмосферасын сақтауға тырысыңыз.

2. Өз балаңызға толымсыз уәделер бермеңіз,оның жаныңызға толымсыз үміт ұялатпаңыз.

3. Балаңызға қандай да бір жағдай қоймаңыз.

4. Балаға әсер ету шараларын көрсетуде әдепті болыңыз.

5. Өз-өзіңе не істеу үшін балаңызды жазаламаңыз.

6. Балаға қатысты өз талаптарыңызды бірдеңеге өзгертпеңіз.

7. Баланы өз қарым-қатынастарымен, бір-бірімен байланыстырмаңыз.

8. Баламен өз сезімдеріңізбен және әлсіздіктермен бөлісуге қорықпаңыз.

9. Өз балаңызбен қарым-қатынасыңызды оқу жетістіктеріне байланысты қоймаңыз.

10. Есіңізде болсын, бала-іске қосылған мүмкіндік! Оны толық көлемде іске асыру үшін пайдаланыңыз!

       Өзінің педагогикалық арсеналында балалардың агрессивтілігін жеңу үшін ата-аналар: назар аударуы, көңіл аударуы, жан аямай қалуы, шыдамдылық, талапшылдық, адалдық, ашықтық, Міндеттемелік, мейірімділік, мейірімсіздік, қамқорлық, сенім, жүрек, түсіну, әзіл сезімі, жауапкершілік, такт, Достық, таң қаларлық, үміт пен махаббат болуы тиіс.

Ерте жастағы балаға ертегінің пайдасы мол

Бүгінде балаға ертегі оқып беретін әже мен ата да, ата-ана да азайды. Ыбырай Алтынсарин «Бала кезде үш жастан он екі жасқа дейінгі аралықта әр адам өзінің рухани дамуына қажетті нәрсенің бәрін де ертегіден алады», – дейді. Ағартушының жиырмасыншы ғасырда айтқан бұл ойы, бүгінгі күні де өзекті. Себебі Мағжан Жұмабаевтың «Педагогика» еңбегінде баланың өмірі үшін ерте­гінің маңызы зор екендігі айтылады. «Бала ертегіні жан тәнімен тыңдайды. Ертегіге шын көңілмен сенеді. Бала құрғақ ақылды ұқпайды, жандандарып, суреттеп алып келсең ұғады. Мысалы, балаға өтірік айтпа деген құрғақ сөзің желге айтқанмен бірдей. Егер, сен балаға өтірікші туралы ертегі айтсаң, сол ертегіде өтірікшінің өтірігі үшін қор болғанын, зиян көргенін сезінсе, міне, бала өтірік айтпау керек екендігін сонда ұғады», – дейді жазушы. Расымен де баланың қиялын ұштайтын – ертегі әлемі. Әсіресе бастауыш сынып оқушылары түрлі ертегілерді мұқият тыңдап, өздері де құрастырғанды ұнатады.

Ертегі – баланың тілін жаттықтырады. Ертегі кейіпкерлерінің басынан өтетін оқиғалары арқылы бала күнделікті өмірінде болып жатқан оқиғаларды талдай білуді және әлемді түсінуді үйренеді. Ертегілік әлем түсінуге жеңіл: жақсы мен жаманның арасы анық. Сонымен қатар баланың ойлау қабілетінде маңызды нәрселер де көрініс табады. Яғни, жомарттылық пен сараңдық, жақсылық пен жамандық, менмендік пен бауырмалдық деген мәселелер көтеріліп, негізгі идея ретінде баяндалады. Балалар өздерін ертегі кейіпкерлеріне теңеп, соларға еліктейді. Өзіне ұқсас кейіпкерді, бейсаналы түрде таңдап, соның әрекеттерін қайталауға тырысады. Жалпы ертегілер тәрбиенің негізгі құралы болғандықтан, оқитын ертегіні таңдауда мұқият болған абзал.

Ертегі оқу – баланы тыныштандырып, позитивке бағыттаудың әдісі. Бала ешуақытта негативті көңіл-күйде ұйықтамауы керек. Ертегінің соңы жақсы аяқталуы керек екенін де ескеріңіз. Ертегіде жақсылық жамандықты жеңіп, бас кейіпкер батыр атанып, бәрі өз орнына келеді. Бұл баланы өмірде бәрі жақсы болатынына, позитивті ойлауға дағдыландырады. Бұл бала үшін өте маңызды екенін ұмытпағайсыз. Ертегі кейіпкерлерінің суретін бояу, сурет салу, қай ертегі кейіпкері екенін табу секілді әдістерде пайдалы. Әсіресе ертегі туралы сабақтарда аудио және видео қолдану тиімді. Бала кейіпкердің даусынан-ақ қай ертегі, образы қандай екенін аңғаратын болады.

Сондықтан да күнделікті сабақ барысында ертегіні пайдаланар болсақ, баланың мінез-құлқына, сезімталдығына әсер етіп, дұрыс тәрбиелеуге үлес қосамыз.

• Гуілдеу – га, ба, уа деген тәрізді буындармен дыбыс шығарады
• Бабылдау – бір буынды бірнеше рет қайталау: мама, бабаба, дадада.
• Жай буындардан құралған алғашқы сөздер: мама, папа, баба, ата, апа.
• Күрделі сөздер пайда болуы мүмкін, өзіндік түрде айтылады. Мысалы әкел, бер, ал, мә, тамақты – мамақ, памақ деп, су – үф, ыстық – фа деген тәрізді өзіндік тілімен түсіндіреді.

• Егер сіз бір жасқа толмаған нәресте оған айтылған сөзді түсінетінін байқасаңыз, оған жауап ретінде ызылдап, уілдеп жауап берсе.
• 1,5-2 жасында сөз тіркестері мен жай сөйлемдермен сөйлесе.
• 2-3 жаста - сөздік қорын байыта отырып, құрдастарымен белсенді қарым-қатынас жасай алса.
• 3-те ысқырықты дыбыстарды(с, ш, з, ж), 4 жасында діріл дыбыстарын айта алса(мысалы: р, л, в)
• Кейбір балаларда р мен л комплексінің айтылуы 5-6 жаста болуы мүмкін.
• 6 жастан асқан бала сөздерді анық айтып, сөйлемдерді еркін құрастырады, әңгіме құрастырады.